ابو القاسم سلطانى
12
دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى )
بنج نوشتهاند مطابقت دارد و ذيل شاهدانج مىنويسد شاه دانج آن است كه از او قنب كنند ( الابنيه ص 200 ) . اگر به غلط نام علمى بنگ ذكر شده در كتاب الابنيه Cannabis indica نوشته شده ( مراجعه شود به فرهنگ واژههاى دشوار كتاب الابنيه عن حقايق الادويه ، انتشارات بنياد فرهنگ ايران صفحه 73 ) و يا در ترجمه فارسى كتاب قانون ابن سينا آمده است " بنج ( بنگ ، حشيش ) چندين نوع است سياه و سرخ و سفيد " ( قانون در طب تاليف شيخ الرئيس ابن سينا ، ترجمه عبد الرحمن شرفكندى ( ههژار ) ، كتاب دوم ، چاپ چهارم صفحه 94 ) اين اشتباهات ربطى به پزشكان سنتى ندارد . سلطان الحكماء ( 1245 - 1322 ه - ق . ) معلم طب قديم دار الفنون در اين مورد مىنويسد : " بذر البنج كه به فارسى تخم بنگ و به فرنگى ژوسكيام نامند تخم نباتى است . . . بايد دانست كه آن دخلى به گياه شاهدانه كه به عربى قنب ناميده مىشود ندارد . . . " ( فروغ ناصرى ، كتاب خطى ، ر 153 ) . * - بگهرينده Jatropa curcas L . ، قديمىترين كتاب پارسى كه به اختصار شرح آن آمده كتاب مخزن الادويه است . بنا بر نوشته صاحب مخزن شيرابه ساقه و برگ گياه التيامدهنده زخمها و جراحات تازه و به سرعت قطعكننده خونريزى و آزموده شده است ( مخزن الادويه صفحه 149 ) . امروزه نيز از شيرابه شاخه و برگ بطور موضعى در خونريزى زخمهاى تازه و از جوشانده برگ براى از بين بردن كرم گينه Guinea worm و از دانه بو داده در زخمها و بواسير خونى و بيمارىهاى پوست استفاده مىشود . گياه سمى است ( مراجعه شود به كد 2887 ) . شليمر اين گياه را جوز القى ناميده است و صاحب كتاب معاريف گياهى به تصور اينكه اين همان جوز القى مندرج در مخزن الادويه ( Trichilia emetica Vahl ) است مىنويسد : " . . . حكماى طب سنتى ميوه گياه جوز القى را گرم و خشك مىدانند و مقدار خوراك آن را تا 4 گرم توصيه مىكنند معمولا 4 گرم جوز القى را با 5 گرم رازيانه و آب گرم و كمى عسل مخلوط كرده به عنوان قىآور تجويز مىكنند و بلغم و صفرا را از راه قى دفع كند و خود مسهل نيز مىباشد ؟ ! ( مراجعه شود به جوز القى مندرج در مخزن صفحه 207 ) . تفكيك عناوين و مطالب : در كتب سنتى غالبا چندين گياه ذيل يك عنوان آمده و مطالب با يكديگر مخلوط شدهاند بطورى كه موجب سردرگمى مىشود به ويژه تغيير اسامى باعث تشديد اين وضعيت مىشود به عنوان مثال در كتاب دياسقوريدوس ذيل " طيثومالس " ( يونانى Tithymalon ) معادل آن " يتوع " ( به معنى شيرابهدار ) شرح 7 گياه آمده است . از توصيف شكل ظاهرى و خواص گياهى با نام " حاراقياس " ذيل مدخل طيثومالس در كتاب دياسقوريدوس ( م - 4 ش 115 ص 361 ) با " خارفياس " در صيدنه ابو ريحان بيرونى " حاناقياس " در قانون ابن سينا و يتوع ذكر در جامع مفردات و مخزن الادويه ذيل " يتوع " مشخص مىشود . اين اسامى مترادف و مربوط به گياه Euphorbia caracias است كه در كتب مختلف با اسامى متفاوت آمده است . در